Birlikte çalışabilirlik yönetimi; kurumlar arası birlikte çalışabilirlik çerçevesini, kurumsal düzenlemeleri, idari yapıları, roller ve sorumlulukları; politikalar, anlaşmalar ve ulusal düzeyde birlikte çalışabilirliğin sağlanması ve izlenmesine yönelik hususlar hakkındaki karar ve süreçleri ifade eder.
Uygulama Kuralı
TUCBS Birlikte Çalışabilirlik Usul ve Esasları Gerekliliği
Birlikte çalışabilirlik için zaruri bir konu olan veri paylaşımının yasal, idari, anlamsal ve teknik kural ve standartlara uyması esastır.
Farklı kamu idarelerinin son kullanıcıların ihtiyaçlarını karşılamak ve entegre bir biçimde kamu hizmeti sunmasını sağlamak amacıyla sık sık birbirleriyle çalışması gerekmektedir. Birlikte çalışmaya birden fazla idare dâhil olduğunda ise sorumlular için planlama yetkisi, uygulama ve işletme yetkisi ile birlikte koordinasyon ve yönetişim gereği doğar. Kamu hizmetleri birbirleri ile entegrasyonu, kesintisiz bir şekilde çalışmayı, hizmet ve verinin yeniden kullanımını, yeni hizmet ve yapı taşlarını (içyapı içerisinde var olan, birlikte çalışabilir ve yer değiştirilebilir birim) geliştirmeyi sağlamalıdır.
Yasal, idari, anlamsal ve teknik olarak tüm katmanlar entegre kamu hizmet yönetimi tarafından dikkate alınmalıdır. Yasal araçları, idari iş süreçlerini ve veri değiş tokuşu gibi kamu hizmetinin sürekli bir görev olarak var oluşunu destekleyen görevleri hazırlarken birlikte çalışabilirliğin sağlandığından emin olunmalıdır. Çevreyle ilgili değişiklikler, örneğin mevzuat, işletmeler veya vatandaşların ihtiyaçları, kamu idarelerinin organizasyonel yapıları, ortaya çıkan yeni teknolojiler dolayısıyla, birlikte çalışabilirlik yaklaşımı sıklıkla bozulmaktadır. Bu sebeple, organizasyonel yapının, rollerin ve sorumlulukların kamu hizmetlerinin sunumu ve işletimi için hizmet seviyesi anlaşmaların, altyapı kurulumları ve birlikte çalışabilirlik yönetim anlaşmalarının, değişiklik yönetim süreçlerinin ve planların, iş sürekliliği ve veri kalitesi açısından sağlanması gerekmektedir.
Entegre kamu hizmet yönetimi aşağıdaki esaslara dayanır:
Uygulama Kuralı
TUCBS Birlikte Çalışabilirlik Usul ve Esasları Gerekliliği
Yeni kamu hizmetlerinin tasarlanması, mevcut olanların yeniden yapılandırılması ve mevcut hizmet ve veri bileşenlerinin yeniden kullanınlması amacıyla “Entegre Kamu Hizmet Yönetimi Kavramsal Modeli” kullanılmalıdır
Koordinasyon işlevi, kamu hizmetlerinin sağlanmasında ihtiyaçların belirlenmesini ve uygun hizmetlerin talep edilerek organize edilmesini sağlar. Bu işlev, uygun kaynak ve hizmetleri seçmeli ve entegre etmelidir. Koordinasyon, otomatik veya manuel olabilir. Aşağıdaki süreç aşamaları, “Entegre Kamu Hizmeti Yönetimi’nin bir parçası olup koordinasyon işleviyle yürütülmelidir. Hizmetleri tasarlarken ve sunarken bu aşamalar her zaman kontrol edilmelidir.
Uygulama Kuralı
TUCBS Birlikte Çalışabilirlik Usul ve Esasları Gerekliliği
Kamu kurum ve kuruluşları 49 No’lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi kapsamında üretiminden sorumlu oldukları coğrafi verilerin ve veri bilgilerinin erişim ve paylaşımını sağlamak için gerekli altyapıları kurmak, işletmek ve güvenliğini sağlamakla görevli ve yetkilidir. Gerekli altyapıların tesisi için kamu kurum ve kuruluşlarının söz konusu kararnameye uygun olarak ikincil mevzuatlarını düzenlemeleri gerekmektedir.
Yasal birlikte çalışabilirlik, farklı yasal çerçeveler, politikalar ve stratejiler kapsamında çalışan kurumların birlikte çalışabilmesini sağlamakla ilgilidir. Yasal birlikte çalışabilirliğin ele alınmasına yönelik ilk adım, mevcut mevzuatı tarayarak “birlikte çalışabilirlik kontrolleri” yapmak suretiyle birlikte çalışabilirliğin önündeki engelleri belirlemektir. Bunlar verilerin kullanılması ve depolanmasındaki sektörel veya coğrafi kısıtlar, farklı ve belirsiz veri lisansı modelleri, kamu hizmetlerini temin etmek için belirli dijital teknolojileri veya dijital modları kullanmadaki aşırı kısıtlayıcı yükümlülükler, aynı veya benzeri işletme süreçleri için çelişkili gereklilikler, güncelliğini yitirmiş güvenlik ve veri koruma ihtiyaçları olabilir.
Birlikte çalışabilirliğin sağlanması açısından mevzuatlar arasındaki tutarlılık, mevzuatın kabul edilmesinden önce değerlendirilmeli ve uygulamaya konduktan sonra düzenli olarak performans değerlendirmesine tabi tutulmalıdır.
Coğrafi Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü tarafından hazırlanan Coğrafi Bilgi Stratejisi ve Eylem Planı kapsamında, coğrafi bilginin gelecekte nasıl ülkemizde hangi stratejiler ve eylemler çerçevesinde üretileceğinin bir yol haritası oluşturulmuştur. Yasal birlikte çalışabilirliğin sağlanması açısından söz konusu eylem planının dikkate alınması büyük önem arz etmektedir.
Uygulama Kuralı
TUCBS Birlikte Çalışabilirlik Usul ve Esasları Gerekliliği
49 No’lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi kapsamında Ulusal Coğrafi Veri Sorumluluk Matrisinde yer alan kamu kurum ve kuruluşlarının Coğrafi Bilgi Stratejisi ve Eylem Planında yer alan eylemlere uygun olarak gerekli tedbirleri almaları gerekmektedir.
Kamu hizmetlerinin sunumunda dijital kanalların etkin kullanılacağı net bir şekilde belirtilmiş olduğundan bilgi ve iletişim teknolojileri mevuat oluşturma sürecinde mümkün olduğunca erken ele alınmalıdır. Özellikle önerilen mevzuat, aşağıda sıralanan hususları belirlemek için “dijital bir kontrolden” geçmelidir:
İdari birlikte çalışabilirlik, kamu idarelerinin, birbirleri arasında mutabık kalınmış ve karşılıklı olarak faydalı olabilecek amaçlara ulaşmalarında iş süreçlerini, sorumluluklarını ve beklentilerini uyumlaştırma yöntemi anlamına gelir. Uygulamada idari birlikte çalışabilirlik, iş süreçlerinin ve paylaşımı yapılan verilerin dokümante edilmesi, birleştirilmesi veya uyumlaştırılmasıdır.
Farklı kurum, kuruluş ve organizasyonların etkili ve verimli bir şekilde birlikte çalışabilmeleri için, mevcut iş süreçlerini uyumlaştırmaları veya yeni iş süreçleri tanımlayıp belirlemeleri gerekebilir. İş süreçlerinin uyumlaştırılması, bu süreçlerin alışverişi yapılan ilgili bilgiler de dâhil olmak üzere yaygın biçimde kabul edilmiş modelleme teknikleriyle ve kararlaştırılmış bir şekilde dokümante edilmesi ve buna uygun biçimde sürdürülmesidir.
Uygulama Kuralı
49 Numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi – Madde 16
Birlikte çalışabilirlik
Kamu kurum ve kuruluşları coğrafi verinin erişimi, paylaşımı ve kullanımına yönelik kurumsal ağ hizmetleri altyapısı ve koordinasyon çalışmalarını Bakanlık tarafından belirlenen birlikte çalışabilirlik esasları doğrultusunda yürütür.
Kamu kurumlarının ve organizasyonların hizmet sağlayıcıları ve kullanıcıları veya veri üreticileri ve kullanıcıları arasındaki ilişki ve sorumluluğun net bir biçimde ortaya konması ve tanımlaması da idari birlikte çalışabilirliğin esaslarındandır.
İdari birlikte çalışabilirliğin sağlıklı olarak işleyebilmesi için güvenlik ve gizlilik çerçevesinde, kurumların kamu verisini birbirleriyle paylaşmaya istekli olması şarttır.
49 Numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi kapsamında görevlendirilen Türkiye Coğrafi Bilgi Sistemi Kurulu, Türkiye Coğrafi Bilgi Sistemi Yürütme Kurulu ve Çalışma heyetlerinin çalışma prensiplerini açıklayan, yön veren ve birbirleriyle aralarındaki ilişkileri düzenleyen bir kılavuz niteliğinde olan İdari Birlikte Çalışabilirlik Usul ve Esasları Rehberi ayrı bir doküman olarak hazırlanmıştır.
Farkı kurumlar ve kuruluşlar, kamu hizmetlerinin tasarlanması ve sunumu sırasında aynı veri tipleri, nesneler ve bunlara ait fonksiyonlar için farklı tanımlar yapabilmekte, farklı adlar verebilmektedirler. Bu durum, farklı kurumların aynı şeyi farklı bir şekilde anlamasına sebep olduğundan, birlikte çalışabilirliğin önünde engel teşkil etmektedir. Hizmet sunumu ve veri paylaşımında anlam bütünlüğünü sağlamak ve veri içeriğine, veri tanımına ilişkin yapılacak olan farklı yorumları engellemek üzere uluslararası standartlar ve kamuda kullanımına karar verilen ortak yapılar, uygulama ve çözümler kullanılmalıdır.
Anlamsal birlikte çalışabilirliğin geliştirilmesi için başlangıç noktası, veri ve bilgileri değerli bir kamu varlığı olarak algılamak olmalıdır. Kamu kurum ve kuruluşları, veri ve bilgileri, uygun bir şekilde üretilmesi, toplanması, yönetilmesi, paylaşılması ve korunması gereken bir kamu varlığı olarak algılamalıdırlar.
Anlamsal birlikte çalışabilirlik, veri ve bilgilerin biçimi ve anlamının taraflar arasındaki karşılıklı paylaşım esnasında tam manasıyla korunmasını ve anlaşılmasını, başka bir ifadeyle “gönderilen şeyin anlaşılan şeyle aynı olmasını” sağlar. Anlamsal birlikte çalışabilirlik, hem anlamsal (semantic) hem de söz dizimsel (syntactic) hususları kapsamaktadır:
Uygulama Kuralı
TUCBS Birlikte Çalışabilirlik Usul ve Esasları Gerekliliği
*Anlamsal birlikte çalışabilirliğin sağlaması amacıyla, kamu kurum ve kuruluşları üretiminden sorumlu oldukları coğrafi verileri ve veri bilgilerini oluştururlarken, verisetlerine ait ad, tanım, alabileceği değerler, değerlerin tanımları, kısıtlar, kaynaklar, sahiplikler, ilişkiler ve benzeri bilgilerin detaylı olarak tariflendiği 49 Numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi kapsamında yer alan tanımları, XSD şemalarını1 ve veri tanımlama dokümanlarını2 kullanmalıdırlar. *
Hizmetlerin bütünleştirilmesi, verinin standartlaştırılarak paylaşımının arttırılması, merkezi servis platformunun hizmete sokulması ve merkezi bir veri envanterinin hazırlanması, verilerin tanım, anlam, ilişki ve kurallarının ortaya koyulması amacıyla T.C. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi tarafından Ulusal Veri Sözlüğü Sistemi oluşturulmuştur.
Tavsiye
Anlamsal birlikte çalışabilirliğin sağlanması ve güçlendirilmesi amacıyla, kurumsal veri sözlüklerinin oluşturularak kurumlar arasında paylaşılması ve periyodik olarak güncellenmesi tavsiye edilmektedir. Bu kapsamda Dijital Dönüşüm Ofisi tarafından oluşturulan Ulusal Veri Sözlüğü Sistemi kullanılabilir.
Uygulama Kuralı
49 Numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi – Madde 13
Coğrafi veri hizmetleri, veri bilgisi
• Coğrafi veri hizmetleri, elektronik ortamda ve güncel teknolojilere uygun olarak yürütülür.
• Ulusal Coğrafi Veri Sorumluluk Matrisinde yer alan kamu kurum ve kuruluşları, coğrafi veri hizmetlerini ağ hizmetleri altyapısı vasıtasıyla Ulusal Coğrafi Bilgi Platformuna kesintisiz olarak sunar.
• Veri bilgisi, coğrafi verinin üretimi aşamasında Bakanlıkça belirlenen standartlara uygun ve güncel olarak elektronik ortamda üretilir ve Ulusal Coğrafi Bilgi Platformuna sunulur.
Teknik birlikte çalışabilirlik, kamu hizmet sunumu süreçlerinde kullanılan sistemleri, hizmetleri bağlayan uygulamaları ve bunlara ait altyapıları kapsamaktadır. Teknik birlikte çalışabilirlik konuları arasında uygulama kullanıcı ara yüz tanımlamaları (User Interface), ara bağlantı hizmetleri, veri entegrasyon hizmetleri, veri sunumu ve değişimi, metaveri tanımlamaları ve güvenli iletişim protokolleri bulunmaktadır.
Birlikte çalışabilirliğin önündeki en büyük engellerden biri eski sistemlerdir. Eski sistemler, kamu idarelerinin sadece kendi ihtiyaçlarına odaklanarak sorunları çözmeye çalışması nedeniyle, yerelde ve yalnızca belli uzmanlık alanı bazında yaygınlaşma göstermektedir. Bu durum teknik birlikte çalışabilirliği zorlaştırmaktadır. Eski sistemlerin çokluğuna ek olarak, kamu idaresinin büyüklüğü ve BİT çözümlerinin parçalanmış olması da teknik birlikte çalışabilirlik katmanına ek engeller oluşturmaktadır.
Teknik birlikte çalışabilirlik, mümkün olduğunca resmi teknik tanımlama dokümanları ve uygulama kuraları çerçevesine sadık kalınarak sağlanmalıdır.
